Առավոտյան մենք կանցնենք քաղաքի աշխույժ կենտրոնով և կայցելենք հին ձեռագրերի գանձարան` աշխարհահռչակ Մատենադարան: Այնուհետև կայցելենք Երևան քաղաքի ծննդավայր Էրեբունի բերդ, որ հիմնադրվել է 782 թ. մ.թ.ա. Ուրարտուի Արգիշտի թագավորի կողմից Հռոմի հիմնադրումից 29 տարի առաջ: Ապա մեզ սպասում են Երևանից դեպի արևելք տանող ճանապարհի գեղատեսիլ լեռները, ուր գտնվում է Գառնի բերդային համալիրը (1-ն դար): Մենք կտեսնենք գերազանց պահպանված միակ հեթանոսական տաճարը Հայաստանում, իսկ այնուհետև` ավելի բարձր լեռներում գտնվող ժայռափոր Գեղարդ վանքը (հիմնավորված 7-րդ դարում), որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ է: Վանքում պահվել է այն գեղարդը, որով խոցվել է Քրիստոսի մարմինը խաչի վրա, այժմ այդ գեղարդն Էջմիածնում է: Օրվա վերջին այցելությունը կլինի Հայոց հոգևոր կենտրոն և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը (303 թ.): Մենք կայցելենք տաճարը և նրան կից թանգարանը, ուր պահվում են եզակի կրոնական արժեքներ: Եթե ժամանակը համընկնի, ցանկացողները կարող են ներկա գտնվել երեկոյան ժամերգությանը: Այնուհետև կվերադառնանք Երևան:

Օրն սկսում ենք ուղևորվելով Սևանա լիճ, որ Հայաստանի մարգարիտն է, աշխարհի քաղցրահամ ջրերի յուրատեսակ պահոցը` ծովի մակարդակից 2000 մ. բարձրության վրա: Սևանում հնարավորություն կունենանք համտեսելու լճի համեղ ձկնեղենը: Ցանկացողները կարող են լողալ լճի զավացուցիչ ջրերում: Շարունակելով ճանապարհը “Կովկասյան Շվեյցարիայով”` Դիլիջանի արգելոցով` կհասենք Դիլիջան քաղաք, ուր կզբոսնենք հանրաճանաչ արհեստավորների փողոցով, այնուհետև կարող ենք շարունակել ճանապարհը դեպի անկոխ անտառներում թաքնված Հաղարծին վանք: Դիլիջանից կճանապարհվենք Լոռի մարզ: Անցնելով լեռնային գեղատեսիլ ուղիներով` կբարձրանանք Հաղպատ և Սանահին վանքեր, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ են: Երևան կվերադառնանք երեկոյան:

Այսօր կճանապարհվենք դեպի հարավ: Ծրագիրը կսկսենք այցելելով առասպելական Խոր Վիրապ, ուր 13 տարի բանտարկված է եղել Գրիգոր Լուսավորիչը` Հայաստանը 301 թ. աշխարհի առաջին քրիստոնեական պետություն դարձնելուց առաջ: Այստեղ գտվող մատուռից կվայելենք Արարատ լեռան հիասքանչ տեսարանը: Մեր հաջորդ կանգառը կլինի հռչակավոր Նորավանքը (13-րդ դար), շրջապատված հրաշագեղ կարմիր ժայռերով` երկրի ամենատպավորիչ տեսարաններից մեկը: Մերձակա գյուղում հնարավոր կլինի համտեսել հայկական ամենալավ գինիները: Ընթանալով դեպի հարավ` մենք կանցնենք Վայոց ձորի լեռնային ոլորապտույտ ճանապարհով, որի երկու կողմերից վեր են խոյանում գեղատեսիլ ժայռեր, և մուտք կգործենք Սյունիքի/ Զանգեզուրի մարզ: Մենք կայցելենք մի արտասովոր վայր. դա Քարահունջն է (Զորաց Քարը), հայկական “Stonehenge”-ը, որ 5 հազար տարեկան է, մի հնադարյան աստղադիտարան: Մոտ 200 գլաքար դասավորված են այստեղ աստղաբանական կարգով` նրանց մեջ դիտակային անցքերով, որոնց միջով կարելի է տեսնել աստղերը: Որոշ աստղաբանների պնդմամբ այդ քարերը վկայում են նրա մասին, որ Հայաստանը ժամանակի և զոդիակի մասին պատկերացման ծննդավայրն է: Մեր հաջորդ կանգառը կլինի Հայաստանի կարևոր տեսարժան վայրերից մեկը` Տաթևի վանքը, հիմնադրված 4-րդ դարում: Մեզ կտպավորեն նրա բերդային պարիսպների, եկեղեցիների, վանական խուցերի, ինչպես նաև շրջապատող բնության գեղեցկությունը: Մոտակա գյուղում կհանգստանանք և կհամտեսենք տեղի կերակրատեսակները, պատրաստված բնական մթերքներից, կփորձենք նաև հայտնի թթի օղին: Գիշերը կանցկացնենք Գորիս քաղաքում, որ գտնվում է Տաթևից ոչ հեռու:

Մենք կշարունակենք ճանապարհը դեպի հարավ, քաղաք Կապան, Սյունիքի մայրաքաղաք, սփռված բլուրների վրա Խուստուպ լեռան տակ: Այնուհետև կանցնենք Հայաստանի ամենաբարձր լեռնանցքով (2553 մ.) և կիջնենք Մեղրիի հովիտ, որ մերձարևադարձային յուրահատուկ միկրոկլիմա ունի: Սա միակ շրջանն է Կովկասում, ուր կան աֆրիկյան բուսական աշխարհի տեսակներ: Մեղրիում կհամտեսենք տեղի հայտնի մրգերը` թուզ, ադամաթուզ, նուռ (կապված տարվա եղանակից): Անցնելով Մեղրին` կհատենք հայ-իրանական սահմանը և Ջուլֆա/ Ջուղա քաղաքի մոտով կուղևորվենք դեպի Սբ. Ստեփանոս Նախավկայի վանք (9-րդ դար), ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ, որ գտնվում է Արաքս գետի հիասքանչ կիրճում: Ըստ ավանդության, Սբ. Ստեփանոսը հիմնադրել է Բարդուղիմեոս Առաքյալը 1-ին դարում: Այժմ այն իրանահայ համայնքի կարևոր ուխտատեղի է: Այստեղից կմեկնենք Թավրիզ քաղաք, որը հիմնադրել է Խոսրով թագավորը մ.թ. 220 թվականին: Այն այժմ Արևելյան Ադրբեջան մարզի կենտրոնն է, մեծությամբ 4-րդ քաղաքը Իրանում, և մի ժամանակ եղել է մայրաքաղաք: Որոշ հնագետներ պնդում են, թե Եդեմի այգին գտնվում էր հենց այստեղ, Թավրիզի մերձակայքում: Մենք կայցելենք հրաշագեղ Երկնագույն մզկիթ`իր դարաշրջանի ամենափառահեղ շինություններից մեկը, կառուցված Շահ Ջահանի օրոք, որ 15-րդ դարում թյուրքական Քարա Քոյունլու (“սև ոչխարավորներ”) ցեղի առաջնորդ էր: Մենք կտեսնենք “Արգ-ե Թավրիզ”-ը` 14-րդ դարի միջնաբերդի մի մաս: Կշրջենք գեղեցիկ Թավրիզյան շուկայով, որը ժամանակին եղել է ամենամեծ և ամենագեղեցիկ շուկան Մերձավոր Արևելքում: Շուկայի մոտ գտնվում է Սբ. Մարիամ հայկական եկեղեցին (12-րդ դար), որի մասին հիշատակել է Մարկո Պոլոն: Մեկ ուրիշ հայկական եկեղեցի` Աբ. Սարգիսը գտնվում է քաղաքի կենտրոնում: Գիշերակաց Թավրիզում:

Դուրս գալով Թավրիզից` կմեկնենք դեպի հարավ-արևմուտք, Քանդովան գյուղ, որ համարվում է իրանական Կապադովկիան, ուր կտեսնենք հնագույն ժամանակներից մնացած ժայռափոր բնակավայրեր: Այնուհետև կընթանանք դեպի Ուրմիա լիճ`Մերձավոր Արևելքի ամենամեծ լիճը, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի բիոսֆերային արգելոց: Ուրմիայի ժայռոտ կղզիները թաքստոց են հանդիսանում ֆլամինգոների, այլ հազվագյուտ թռչյունների, վայրի այծերի և եղնիկների համար: Կաբուդան կղզու վրա է Չինգիզխանի թոռ` Հուլաղուխանի դամբարանը: Մեր հաջորդ կանգառը Ուրմիա քաղաքն է, որ այժմ Արևմտյան Ադրբեջան մարզի կենտրոնն է: Մինչև 20-րդ դարի սկիզբ Ուրմիան եղել է բազմազգ քաղաք, ուր քրիստոնյա հայեր և ասորիներ, ինչպես նաև հրեաները խաղաղ ապրում էին ադրբեջանցի և քուրդ մահմեդականների հետ: Ըստ առասպելի, Ուրմիան զրադաշտության հիմնադիր Զարատուստրայի հայրենիքն է, ինչպես նաև դամբարանատեղը այն երեք քրմերի, ովքեր եկել էին Բեթղեհեմ նորածին Քրիստոսին երկրպագելու: Ուրմիայում կայցելենք Սբ. Մարիամ եկեղեցի, որը, ինչպես ասում են, կառուցված է այդ երեք քրմերից մեկի դամբարանի վրա: Կարող ենք տեսնել նաև զրադաշտական տաճարի վրա կառուցված Մասջիդի Ջամի մզկիթը (13-րդ դար): Այս կամ հաջորդ օրը կարող ենք այցելել Ուրմիայում և շրջակայքում գտվող հայկական և ասորական եկեղեցիներ. Սուրբ Աստվածածին (\\\"Նանե Մարիամ\\\"), որի պատերին, ըստ տեղացիների, մի քանի անգամ հայտնվել է Սբ. Մարիամի պատկերը, Սբ. Սարգիս, որն իբրև թե բուժում է հոգեկան հիվանդություններ, Սբ. Գևորգ և արքեպիսկոպոսանիստ Սբ. Ստեփանոս: Գիշերակաց Ուրմիայում:

Առավոտյան կմեկնենք Ուրմիա լճի ափին գտնվող Բարի հանգստավայր, ուր ցանկացողները կլողան լճի աղե ջրերում: Հետո կճանապարհվենք հյուսիս դեպի Սալմաստ (Զարավանդ) քաղաք, ուր կայցելենք Սբ. Գրիգոր եկեղեցի (12-րդ դար): Սալմաստ տանող ճանապարհին կտեսնենք գեղեցիկ Գովարչին (“աղավնի”) բերդը թերակղզու վրա: Սալմաստից կուղևորվենք Խոյ քաղաք, ուր գտնվում է Սբ. Սարգիս եկեղեցին և ուր կարող ենք տեսնել նաև 13-րդ դարի Իրանի մեծ բանաստեղծ և սուֆի Շամս Թավրիզիի դամբարանը: Այստեղից մեր երթուղին կտանի հյուսիս` դեպի հայ ճարտարապետության գոհարներից մեկը հանդիսացող` ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբեկտ Սբ. Թադեի վանք: Ըստ ավանդության, Գրիգոր Լուսավորիչը 4-րդ դարում կարգադրել էր կառուցել այս վանքն ի հիշատակ Թադեոս Առաքյալի մարտիրոսության: Այժմ այս շքեղ վանքում ամեն ամառ հավաքվում են հազարավոր ուխտագնացներ: Այստեղից կուղևորվենք դեպի Մակու քաղաք և կշարունակենք ճանապարհը մինչև իրանա-թուրքական սահման: Սահմանն անցնելով` արդեն Թուրքիայի տարածքում կմեկնենք Դողուբայազեթ (Բայազեդ), որի ճանապարհին Արարատ լեռան տեսարանն է` հակառակ կողմից: Հին Բայազեդի վրա խոյանում է Արշակունյաց (1-5-րդ դարեր) Դարոյնք թագավորանիստ բերդը: Կարող ենք այցելել նաև Իսհակ փաշայի շքեղ պալատ (17-րդ դար), մի համալիր ուր տեղ են գտել պալատներ, հրապարակներ, մզկիթներ, որոնցում միահյուսված են պարսկական, արաբական և հայկական ճարտարապետական ոճերը: Ապա կընթանանք Վան տանող ճանապարհով, որի վրա գտնվում է Բերկրիի գեղեցիկ ջրվեժը, ուր մենք կանգ կառնենք և կհանգստանանք: Երեկոյան կժամանենք Վան:

Առավոտյան Վանում կայցելենք ուրարտական Տուշպա/ Վան բերդ (9-րդ դար մ.թ.ա.), կտեսնենք տպավորիչ սեպագրեր թողնված Սարդուրի արքայի կողմից: Ցանկության դեպքում կայցելենք տարբեր գույների` կապույտ և դեղին աչքերով հայտնի Վանա կատուների բուծարան: Բարձրանալով Վարագա լեռ` կհայտնվենք Վասպուրական թագավորության հոգևոր առաջնորդարան Վարագավանք համալրում (որ տեղացիները կոչում են “Յեդի քիլիսե”` յոթ եկեղեցի): Ապա կիջնենք դեպի փիրուզե Վանա լիճ, կնավարկենք Աղթամար կղզի, ուր գտնվում է իր նմանը չունեցող Սուրբ Խաչ եկեղեցին (10-րդ դար): Սուրբ Խաչը համարվում է միջնադարյան հայ ճարտարապության եզակի գոհար, այն պատված է Աստվածաշնչյան թեմաներին նվիրված հրաշալի որմնաքանդակներով, իսկ ներսի կողմից` գունեղ որմնանկարներով: Մենք կհամտեսենք հայտնի “Վանա տառեխ» ձուկը, որ լճում ապրող միակ տեսակի ձուկն է, և կվայելենք լողափում հանգստանալու և Վանում լողալու հաճույքը: Այստեղից կճանապարհվենք դեպի Բիթլիս/ Բաղեշ քաղաք, որ գտնվում է Տավրոսյան լեռների կիրճում: Այն եղել է Հայոց Աղձնիք նահանգի (բդեշխության), իսկ ավելի ուշ Քրդական Էմիրության (13-19-րդ դարեր) կենտրոն: Բիթլիսում ամենատպավորիչ տեսարանը նրա անառիկ բերդն է, որի հիմնադրումը վերագրվում է Ալեքսանդր Մակեդոնացուն: Բիթլիսից կմտնենք գեղատեսիլ Մշո դաշտ, որով հոսում է Արածանին (Արևելյան Եփրատը): Երեկոյան կհասնենք Մուշ:

Առավոտյան կշրջենք հին Մուշում, կտեսնենք այն, ինչ մնացել է հայկական եկեղիցիներից, կբարձրանանք “բերդի զբոսայգի”, որտեղից բացվում գեղատեսիլ Մշո դաշտի տեսարանը: Ապա կմեկնենք Արածանու վրա գտնվող Սուլուխի միջնադարյան կամուրջ, որ հայ ազգային ազատագրական պայքարի կարևոր տեղանուններից է` Գևորգ Չաուշի նահատակման վայրը: Այստեղից կշարժվենք դեպի Մշո Սուլթան Սուրբ Կարապետ վանք, որ ժամանակին հայ հոգևոր կարևորագույն կենտրոնն էր (Էջմիածնից հետո)` փառավոր ճարտարապետության նմուշ: Այժմ երևում են միայն նրա աղքատիկ փլատակները, որ քրդական գյուղի տների մի մասն են կազմում: Այնուհհետև կշարունակենք ճանապարհը դեպի Էրզրում, Արևմտյան Հայաստանի խոշորագույն քաղաք, որ այժմ դարձել է թուրքական ազգայնականության կենտրոն: Էրզրումի ճանապարհին կանցնենք պատմական Բարձր Հայքով, Բյուրակնի/ Բինգյոլի և Գայալախազուտ/ Փալանդյոքենի լեռներով: Էրզրումում` պատմական Կարինում կշրջենք նրա կենտրոնով, կայցելենք բյուզանդական Թեոդուպոլիս բերդ (5-րդ դար), հայտնի միջնադարյան Չիֆթե Մինարե կրոնական դպրոց: Կտեսնենք Սանասարյան վարժարանը, որի մոտ գտնվում է մոնղոլների օրոք հիմնված Յակուտիե կրոնական դպրոցը (14-րդ դար): Էրզրումից դուրս գալով` կմեկնենք Կարս, ուր կլինի մեր գիշերակացը:

Նախաճաշին կհամտեսենք Կարսի մեղրը և պանիրը, որոնցով հայտնի է այս քաղաքը: Ապա կշրջենք քաղաքով. կտեսնենք միջնադարյան Վարդանի կամուրջը և Սբ. Առաքելոց տպավորիչ եկեղեցին (10-րդ դար): Կբարձրանանք Կարսի բերդ, որ ժամանակին Հայոց մայրաքաղաքի ամրոցն էր և Բագրատունիների թագավորանիստը` բազմաթիվ պատերազմների լուռ վկան: Մեր հաջորդ կանգառը կլինի առասպելական Անին, 9-11-րդ դարերի զորեղ Հայոց թագավորության հրաշալի մայրաքաղաքը, որին անվանում էին \\\"1001 եկեղեցիների քաղաք\\\": Անին իր ժամանակի խոշորագույն կրոնական, առևտրային և մշակութային կենտրոնն էր Եվրոպայի և Ասիայի խաչմերուկում: Մենք կզգանք զորությունը միջնադարյան պարիսպների և աշտարակների, հռչակավոր տաճարների և պալատների, որ հիանալի պահպանվել են մեկ հազարամյակ անց: Անիով Արևմտյան Հայաստանի մեր ծրագիրը կավարտվի: Այստեղից կմեկնենք դեպի թուրք-վրացական սահման: Վրաստան մտնելով` կանցնենք Ախալցխայով և Ախալքալաքով և կհատենք վրաց-հայկական սահմանը: Ապա կհասնենք Գյումրի, որ մեծությամբ երկրորդ քաղաքն է Հայաստանում և որ հանդիսացել է հայ մշակութային կենտրոն 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին: Ցանկության դեպքում կարող ենք շրջել քաղաքի` հին Ալեքսանդրապոլի պատմական կենտրոնում կամ այցելել 19-րդ դարի հայկական շենքում գտնվող թանգարան: Գյումրիում մեր ուղևորության ծրագիրը կավարտվի: Կգիշերենք Գյումրիում կամ, խմբի ցանկությամբ, կվերադառնանք Երևան: